پوسیدگی گلگاه یا Blossom End Rot (BER) یکی از مشکلات رایج در کشت گوجه‌فرنگی است که ابتدا به‌صورت یک لکه کوچک قهوه‌ای یا تیره در قسمت انتهایی میوه، یعنی محل اتصال گل، ظاهر می‌شود. این لکه به‌تدریج گسترش پیدا می‌کند و ممکن است سطح زیادی از انتهای میوه را درگیر کند.
نکته مهم این است که پوسیدگی گلگاه معمولاً یک بیماری قارچی یا باکتریایی اولیه نیست؛ بلکه بیشتر یک اختلال فیزیولوژیک مرتبط با اختلال در رسیدن کلسیم کافی به بافت میوه است.
در گلخانه، BER می‌تواند به‌خصوص در شرایطی که آبیاری نامنظم، نوسان شدید رطوبت بستر، شوری بالا یا رشد سریع بوته وجود دارد، به یک مشکل جدی تبدیل شود.
پوسیدگی گلگاه چیست؟
پوسیدگی گلگاه یا Blossom-End Rot (BER) نوعی اختلال فیزیولوژیک است که در گوجه‌فرنگی، فلفل و برخی محصولات دیگر دیده می‌شود.
کلسیم نقش مهمی در استحکام دیواره سلولی گیاه دارد. اگر در مراحل اولیه رشد میوه، مقدار کافی کلسیم به قسمت انتهایی میوه نرسد، سلول‌های این ناحیه آسیب می‌بینند و لکه مشخصه پوسیدگی گلگاه ایجاد می‌شود.
نکته مهم این است که حتی اگر مقدار کلسیم خاک مناسب باشد، باز هم ممکن است گیاه دچار پوسیدگی گلگاه شود؛ زیرا جذب و انتقال کلسیم به‌شدت به حرکت آب در گیاه وابسته است.
علائم پوسیدگی گلگاه در گوجه‌فرنگی
اولین علامت معمولاً یک لکه کوچک آبسوخته یا قهوه‌ای در قسمت پایین میوه است. این لکه به‌تدریج گسترش پیدا می‌کند و ممکن است به رنگ قهوه‌ای تیره یا سیاه درآید.
با پیشرفت عارضه:
قسمت انتهایی میوه فرورفته می‌شود.
بافت آسیب‌دیده حالت چرمی و خشک پیدا می‌کند.
لکه ممکن است بخش بزرگی از انتهای میوه را درگیر کند.
در مراحل بعدی، میکروارگانیسم‌های ثانویه می‌توانند وارد بافت آسیب‌دیده شوند و باعث پوسیدگی بیشتر شوند.
پوسیدگی گلگاه در برخی ارقام گوجه‌فرنگی، به‌خصوص میوه‌های بزرگ و کشیده، بیشتر مشاهده می‌شود.
علائم پوسیدگی گلگاه در فلفل دلمه‌ای
در فلفل دلمه‌ای نیز علائم معمولاً از قسمت انتهایی میوه آغاز می‌شوند. لکه‌های قهوه‌ای یا تیره ممکن است ابتدا کوچک باشند اما با رشد میوه گسترش پیدا کنند.
در فلفل، تشخیص پوسیدگی گلگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی مشکلات دیگر مانند آفتاب‌سوختگی یا بعضی بیماری‌های میوه می‌توانند ظاهری مشابه ایجاد کنند.
مهم‌ترین علت پوسیدگی گلگاه چیست؟
۱. اختلال در تأمین کلسیم
مهم‌ترین عامل، پایین بودن مقدار کلسیم در بافت در حال رشد میوه است. این مسئله الزاماً به معنای کمبود کلسیم در کل خاک نیست؛ ممکن است کلسیم در خاک وجود داشته باشد اما به دلیل شرایط نامناسب ریشه و آب، به اندازه کافی به میوه منتقل نشود.
۲. آبیاری نامنظم
خشک شدن خاک و سپس آبیاری شدید می‌تواند جذب و انتقال کلسیم را مختل کند.
برای مثال، اگر گیاه چند روز با کمبود آب مواجه شود و سپس مقدار زیادی آب دریافت کند، نوسان شدید رطوبت خاک می‌تواند احتمال بروز پوسیدگی گلگاه را افزایش دهد.
۳. خشکی و گرمای شدید
در شرایط گرم و خشک، نیاز گیاه به آب افزایش پیدا می‌کند. اگر رطوبت کافی در محدوده ریشه وجود نداشته باشد، جریان آب و مواد غذایی در گیاه دچار اختلال می‌شود و احتمال بروز پوسیدگی گلگاه افزایش پیدا می‌کند.
۴. مصرف بیش از حد کودهای نیتروژنه
مصرف بیش از اندازه کودهای نیتروژنه می‌تواند رشد سریع شاخ و برگ را تحریک کند و در شرایط خاص، تعادل جذب عناصر را به هم بزند. به همین دلیل استفاده از کودهای نیتروژنه باید بر اساس نیاز واقعی گیاه و وضعیت خاک انجام شود.
۵. شوری خاک
شوری بالا نیز می‌تواند تعادل آب و جذب عناصر غذایی را مختل کند و خطر پوسیدگی گلگاه را افزایش دهد.
آیا BER یعنی کمبود کلسیم؟
نه لزوماً.
ممکن است در آزمایش خاک یا محلول غذایی مقدار کلسیم کاملاً مناسب باشد، اما میوه همچنان دچار پوسیدگی گلگاه شود.
این موضوع یکی از مهم‌ترین نکات در مدیریت BER است.
کلسیم باید:
در محیط ریشه موجود باشد → ریشه بتواند آن را جذب کند → آب کافی جذب شود → جریان آوندی برقرار باشد → کلسیم به بافت در حال رشد میوه برسد.
اگر هر کدام از این مراحل دچار مشکل شود، احتمال BER افزایش پیدا می‌کند.
آیا محلول‌پاشی کلسیم BER را درمان می‌کند؟
محلول‌پاشی کلسیم همیشه راه‌حل اصلی نیست.
کلسیم در گیاه تحرک بسیار محدودی در آبکش دارد و انتقال آن از برگ به میوه محدود است. بنابراین محلول‌پاشی برگ یا میوه نمی‌تواند همیشه مشکل اصلی را برطرف کند.
اگر علت BER، نوسان رطوبت، شوری یا مشکل ریشه باشد، محلول‌پاشی کلسیم بدون اصلاح این عوامل ممکن است نتیجه محدودی داشته باشد.
اول باید علت را اصلاح کرد، سپس وضعیت تغذیه‌ای بررسی شود.
برای کنترل BER چه کار کنیم؟
۱. رطوبت ریشه را پایدار نگه دارید
هدف این نیست که همیشه بستر کاملاً خیس باشد.
هدف، جلوگیری از نوسانات شدید بین خشکی و اشباع است.
برنامه آبیاری باید بر اساس عواملی مانند:
- تابش
- دمای گلخانه
- رطوبت نسبی
- مرحله رشد
- حجم ریشه
- نوع بستر
- EC
- زهکش
- میزان تعرق گیاه
تنظیم شود.
۲. EC محیط ریشه را کنترل کنید
فقط EC آب ورودی را اندازه نگیرید.
در کشت گلخانه‌ای بهتر است روند EC در ناحیه ریشه و زه‌آب نیز بررسی شود تا مشخص شود آیا نمک‌ها در محیط ریشه تجمع پیدا می‌کنند یا خیر.
افزایش تدریجی EC می‌تواند نشانه این باشد که برنامه آبیاری و زهکشی نیاز به اصلاح دارد.
۳. وضعیت کلسیم را بررسی کنید
قبل از افزایش مقدار کود کلسیمی، بهتر است:
- آنالیز آب انجام شود.
- آنالیز خاک یا بستر بررسی شود.
- نسبت کلسیم به سایر کاتیون‌ها بررسی شود.
- EC و pH کنترل شود.
- وضعیت ریشه بررسی شود.
اضافه کردن کورکورانه نیترات کلسیم یا سایر منابع کلسیم همیشه پاسخ مناسبی ایجاد نمی‌کند.
۴. از کوددهی بیش از حد خودداری کنید
افزایش بی‌رویه پتاسیم، آمونیوم یا سایر عناصر می‌تواند تعادل غذایی را برهم بزند.
در تغذیه حرفه‌ای گوجه‌فرنگی، هدف فقط افزایش مقدار یک عنصر نیست؛ بلکه باید تعادل عناصر و نیاز واقعی گیاه در هر مرحله رشد در نظر گرفته شود.
یک پاسخ
درود برشما بسیار عالی